OLGA DJORDJADZÉ O SWAROGU-SESOSTRISIE

Księżna OLGA PAVLOVNA DJORDJADZÉ (1913-2007), z domu Stcherbatov (ros. княгиня Ольга Павловна Джорджадзе (кн. Щербатова), urodzona 1913 w Jałcie (ROsja), zmarła w 2007 r., była francuską krytyczką sztuki i literatury. We Francji był znana chyba przede wszystkim z promowania rosyjskiej kultury (kubizm i poezja „zaumna”), m.in. cytowany jest jej szkic „Ilia Zdanevitch et le futurisme russe” z katalogu wystawy Iliazd, wydanego przez centrum sztuki Pompidou (Centre Georges Pompidou, Musée national d’art moderne, 10 mai-25 juin 1978). Była związana ze środowiskiem czasopisma Synthèses, do którego napisała kilka artykułów, w tym ten publikowany niżej (w spolszczeniu) – drugi opublikowany w 1971 r. dotyczył… Senegalu. Spory rozstrzał tematów. Publikowany tekst nawiązuje do opublikowanego rok wcześniej w tym brukselskim czasopiśmie art. Borysa Murawiewa (Boris Mouravieff , Des Croyances slaves préchrétiennes, Synthèses , N°161 Octobre 59), ale rozwija dość oryginalną teorię o pochodzeniu słowiańskiego Swaroga z… Egiptu. Widać afrykańską zajawkę u tej rosyjskiej arystokratki (jeżeli wierzyć informacjom z internetu, była to potomkini jednej z linii Rurykowiczów – Szczerbatowowie mieliby więc nie byle jaki rodowód).

Helge Ljungberg o słowiańskim Perunie

Helge David Ljungberg (25 listopada 1904 – 24 listopada 1983) był szwedzkim historykiem religii i biskupem Sztokholmu w latach 1954–1971. Ljungberg był synem diakona kontraktowego Davida Ljungberga i Hildy Jansson oraz bratem polityka Blendy Ljungberg. Został doktorem teologii w Uppsali w 1938 roku na podstawie pracy na temat zmiany religijnej w krajach nordyckich między religią nordycką a chrześcijaństwem. Był uważany za specjalistę w dziedzinie religii przedchrześcijańskiej w Szwecji i opublikował popularną książkę „Czerwony wąż i biały Chrystus” w 1980 roku. Był profesorem nadzwyczajnym historii religii z psychologią religii na Uniwersytecie w Uppsali w latach 1938–1950. W 1939 roku Ljungberg został dyrektorem literackim w wydawnictwie Diakonistyrelses Book Publishing House Kościoła Szwecji. Został pastorem w parafii Oscara w Sztokholmie w 1947 r., a wikariuszem w parafii Engelbrekt w 1950 r., a także diakonem polowym w tym samym roku do 1954 r., kiedy został mianowany biskupem diecezji sztokholmskiej. Pełnił tę funkcję do 1971 r. Został członkiem Królewskiego Towarzystwa Naukowego w Uppsali w 1958 r. i był prezesem Towarzystwa Pro Fide et Christianismo od 1974 do 1983 r. Był redaktorem czasopisma Vår lösen od 1941 do 1951 r. Ljungberg został pochowany na cmentarzu w Danderyd. Jego najbardziej znane książki: „Religia nordycka i chrześcijaństwo” (1938), „Starożytna nordycka filozofia życia” (1943), „Ansgar i Björkö” (1945), „Jak chrześcijaństwo dotarło do Szwecji” (1946), „Tor. Studia nad historią religii indoeuropejskiej i nordyckiej” (1947). Z tej ostatniej pochodzi fragment, w którym autor omawia m.in. słowiańskie wierzenia o Perunie.

Ksiądz Josef Kubalík o religii pogańskich Słowian

Josef Kubalík (26. czerwca 1911 Vrhaveč – zmarł 5. kwietnia 1993 w Pradze) był czeskim księdzem katolickim, wykładowcą akademickim, teologiem, religioznawcą i filozofem. Studiował teologię na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Karola w Pradze, które ukończył w 1934 roku. W tym samym roku przyjął święcenia kapłańskie. Kontynuował studia i uzyskał doktorat z teologii na tym samym wydziale. W latach 1942-1945 wykładał w Archidiecezjalnym Seminarium Duchownym w Pradze. Po zakończeniu II wojny światowej otrzymał stypendium, dzięki któremu mógł studiować podstawy teologii w Instytucie Katolickim w Paryżu oraz porównawcze studia religioznawcze w tamtejszej École des Hautes Études. Dalsze studia odbył w Rzymie na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim i Papieskim Uniwersytecie św. Tomasz z Akwinu, zwany także Angelicum. 1 czerwca 1946 roku rozpoczął wykłady na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Karola w Pradze jako zastępca wykładowcy teologii podstawowej. Tutaj, 16 maja 1947 roku, uzyskał habilitację z teologii podstawowej po złożeniu rozprawy zatytułowanej „Czeskie chrześcijaństwo. Kościół Chrystusowy i inne wspólnoty religijne w naszej ojczyźnie”. 2 października 1950 roku został mianowany profesorem nadzwyczajnym teologii podstawowej na Wydziale Teologicznym Kościoła rzymskokatolickiego im. Cyryla i Metodego w Pradze, a potem oraz kierownikiem Katedry Filozofii Chrześcijańskiej i Teologii Podstawowej, potem został profesorem teologii elementarnej, a rok później – profesorem wydziałowym. Artykuł, który tu przedrukowujemy, ksiądz Kubalík pisał więc u szczytu swojej kariery kościelnej.

Ludwig Giesebrecht o religii „Wendów”

Ludwig Giesebrecht (ur. 5 lipca 1792 w Mirow, zm. 18 marca 1873 w Jasienicy, obecnie Police) – historyk, filozof, pedagog i poeta pruski. Doktor honoris causa uniwersytetów w Greifswaldzie i Berlinie. Należał do znanej meklemburskiej rodziny uczonych. Studiował w Greifswaldzie i Berlinie. Od 1816 przez 50 lat nauczał historii w szczecińskim Gimnazjum Mariackim. Jako historyk zajmował się przede wszystkim historią regionalną Pomorza – opublikował 26 artykułów w Baltische Studie, a sławę przyniosły mu 3 tomy Wendische Geschichten (Historii Słowiańskich) obejmujących lata 780–1182. Jego badania, w których opierał się na źródłach niemieckich, polskich, czeskich i skandynawskich, rozpoczęły rozległe badania nad zachodnią słowiańszczyzną. Dla swoich prac naukowych zbierał materiały z całego świata: z Palestyny, Grecji, Włoch, Indii i Arabii, a także z Hiszpanii, Francji oraz z Polski. Król Prus Fryderyk Wilhelm IV w uznaniu dla jego zasług ofiarował mu 50 dukatów i złotą tabakierę.
Artykuł, którego spolszczenie tu publikujemy, został wydrukowany – jak w przypisie wyjaśnia sam autor – po raz pierwszy „w programie Gimnazjum Szczecińskiego na święto Michała Archanioła w 1838 r., a miał na celu „dotarcie do szerszego kręgu nauczycieli i sędziów, niż było to możliwe w pierwszym wydaniu”.

B.S. Ingemann – zapomniany badacz starożytności słowiańskich

Bernhard Severin Ingemann (1789-1862), duński powieściopisarz i poeta. Urodził się w Torkildstrup, zmarł w Sorø (Zelandia). Twórca popularnej duńskiej powieści historycznej, który słowianofilom mógłby się kojarzyć dokładnie z niczym, gdyby nie to, że był to jeden z pierwszych XIX-wiecznych badaczy religii Słowian, w dodatku dzisiaj niemal całkowicie zapomniany. Początkowo jego twórczość znajdowała się pod wpływem sentymentalizmu (zbiór poetycki Digte ‘Wiersze’ 1811, tragedia Blanca 1815), potem napisał cykl romantycznych utworów w stylu walterskotowskim, podejmujących duńskie tematy hist.-legendarne z czasów średniowiecza (epos ‘Waldemar Wielki i jego ludzie’ 1824, poemat ‘Holger Duńczyk’ 1837, powieść ‘Waldemar Zwycięzca’ 1826); a także inne formy literackie: poezje, psalmy, dramaty. Na marginesie marginesu jego twórczości znajduje się rozprawa mitologiczna, której omówieniu poświęcony jest artykuł, którego spolszczenie znajdziecie poniżej. Jest to dość specyficzny gatunek, bardziej przypominający 17- czy 18-wieczne mitografie ‚badaczy’ łużyckich takich jak bracia Frenclowie czy niemieckich, dla nas dzisiaj już mocno przestarzałe, niż współczesne książki naukowe czy popularnonaukowe. Obraz panteonu Słowian w nich też nie jest do końca zgodny z tym, co dzisiaj uznają badacze za wiarygodne. Ale i tak warto zobaczyć, jak w tamtych czasach (lata 20 XIX wieku!) badacze-obcokrajowcy widzieli Słowian i Słowiańszczyznę.

Bruno Meriggi o języku i religii Słowian

Bruno Meriggi (ur. 4 stycznia 1927 w Orvieto, zm. 7 listopada 1970 w Mediolanie) – włoski slawista i polonista. Od 1960 profesor Uniwersytetu Mediolańskiego, w latach 1965–1970 kierował tam Instytutem Języków i Literatur Słowiańskich. Zajmował się językoznawstwem porównawczym, literaturą ludową i etnografią oraz krytyką i historią literatury. Autor m.in. kilku prac o Juliuszu Słowackim. Tłumacz utworów Słowackiego oraz Medalionów Zofii Nałkowskiej (1955), pisał też o dawnej Słowiańszczyźnie. Publikowany tekst to spolszczenie jednego z jego artykułów na temat „starożytności słowiańskich”.

Jewgienij Aniczkow o staroruskich kultach pogańskich

(spolszczenie artykułu E. Anitschkoff, Old Russian Pagan Cults // Transactions of the Third International Congress for the History of Religions, vol. II, ed. Percy Stafford Allen, ‎John de Monins Johnson, Oxford 1908, 244-259)

Tam, gdzie wzrok Odyna nie sięga… Nierecenzja „Religii dawnych Słowian. Przewodnika dla zdezorientowanych” D.A. Sikorskiego (2018)

To nieprawda, że książka prof. D.A. Sikorskiego to skrajnie sceptyczny głos w sprawie religii Słowian. Co prawda utarło się przekonanie, że prof. Sikorski to: ultra sceptyk, hiperkrytyk, pesymista, a nawet (uwaga!) nihilista w tych tematach. Jest wręcz odwrotnie: książka okazuje się skrajnie naiwna, łatwowierna – ślepo wierzy w wizję H. Łowmiańskiego (1979). Nie widać tu tak potrzebnego krytycyzmu, a Autor w kwestii „sporu” Gieysztor-Łowmiański gra do jednej bramki.

Wilhelm Lettenbauer o niemieckich badaniach nad religią i folklorem Słowian

Wilhelm Lettenbauer (ur.30 lipca 1907 w Fürth; zm. 5 stycznia 1984 w Ehrenkirchen) był niemieckim slawistą. Lettenbauer studiował filologię słowiańską, germanistykę i bizantystykę od 1926 r. w Monachium i Wiedniu, a doktorat uzyskał w Monachium w 1930 r. u Ericha Bernekera z zdrobnienia w języku rosyjskim. W kolejnych latach pracował jako redaktor i tłumacz, a w 1944 roku uzyskał habilitację na podstawie rozprawy o kulcie drzew wśród Słowian. W 1954 został mianowany profesorem nadzwyczajnym na Uniwersytecie w Erlangen, a w 1958 mianowany profesorem zwyczajnym. W 1962 roku został powołany na uniwersytet we Fryburgu, gdzie pozostał aż do przejścia na emeryturę w roku 1975. Od 1978 do 1981 reprezentował katedrę slawistyki na Uniwersytecie w Bazylei.

Jego artykuł „Niemieckie badania nad historią religijną Słowian” jest recenzją-omówieniem trzech prac badaczy niemieckich na temat kultury duchowej Słowian: Heinrich Stammler „Die geistliche Volksdichtung als Äußerung der geistigen Kultur des russischen Volkes“ (Heidelberg 1939); Felix Haase „Volksglaube und Brauchtum der Ostslawen“ (Breslau 1939); i Erwin Wienecke „Untersuchungen zur Religion der Westslawen“ (Leipzig 1940).

Hildegarda Schaeder o religii północno-zachodnich Słowian

Hildegard Schaeder (13 kwietnia 1902 – 11 kwietnia 1984) była niemiecką teolożką i historykiem kościoła. W swoich badaniach skupiała się na historii i teologii wschodnich kościołów prawosławnych, studiowała we Wrocławiu i Hamburgu, w Pradze i Związku Radzieckim, gdzie mieszkała po dojściu nazistów do władzy. W 1934 wróciła do Niemiec, gdzie pracowała w Pruskim Tajnym Archiwum Państwowym, została członkinią Bekennende Kirche [odłam protestantyzmu opozycyjny do rządu nazistów] i pracowała w parafii Martina Niemöllera w Dahlem, opiekując się prześladowanymi Żydami. Od 1943 r. była więziona. Po wyzwoleniu obozu koncentracyjnego w Ravensbrück przeniosła się do Getyngi, gdzie pracowała na uniwersytecie, a następnie do Frankfurtu, gdzie pracowała dla kościoła protestanckiego w Niemczech (EKD) odpowiedzialnego za kościoły wschodnie i wykładała na uniwersytecie od 1962 do 1978. W 2000 roku została pośmiertnie uhonorowana tytułem Sprawiedliwej wśród Narodów Świata.