Archiwa tagu: religia Słowian

Motyw kazirodztwa a święto Iwana Kupały

Co mają wspólnego obchody Kupały i starożytny mit o związku brata i siostry w dzień letniego przesilenia? Kazirodztwo brata i siostry jest najbardziej karygodną formą naruszenia reguł egzogamii, która to instytucja czyni nielegalnym każdy związek z kobietą należącą do tego samego klanu (jak pisał Bronisław Malinowski). A mimo to w wielu mitach występuje motyw brata i siostry popełniających kazirodztwo. U Słowian taki mit dotyczył pierwotnie prawdopodobnie Jaryły i Moreny (Marzanny), jednak jego echa przetrwały w folklorze, m.in. w pieśniach sobótkowych. Publikujemy fragment rozdziału „Badania porównawcze niektórych obrzędów słowiańskich związanych z Kupałą” z książki Wiaczesława Iwanowa i Władimira Toporowa Frazeologiczne problemy rekonstrukcji tekstów (1974), w przekładzie na polski (źródło: Biblioteka Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ w Krakowie) Czytaj dalej Motyw kazirodztwa a święto Iwana Kupały

Powieść minionych lat

Kronika Nestora, inaczej Powieść minionych lat (pełny tytuł: Oto powieść minionych lat, skąd wyszła ziemia ruska, kto był najpierw księciem w Kijowie i skąd ziemia ruska powstała) to staroruska kronika opisujaca historie Rusi od czasów najdawniejszych do początku XII wieku. Tekst powstał ok. 1113 roku, a najstarszy zachowany rękopis pochodzi z 1377 r. Według tradycji jej autorem był Nestor, mnich z Kijowa, jednak jest to tylko legenda. Obecnie uważa się, że Nestor napisał tylko najstarszą wersję kroniki, a później w ciągu X wieku całość była kilkukrotnie przeredagowywana i uzupełniana. Kronika jest podstawowym źródłem do poznania historii Słowiańszczyzny wschodniej; zawiera też opis wprowadzania na Rusi chrześcijaństwa, które było poprzedzone reformą religijną Włodzimierza. Z tego właśnie fragmentu kroniki pochodzą wzmianki o kulcie pogańskim na Rusi. Czytaj dalej Powieść minionych lat

Sergio Mazzanti, Studia nad religią dawnych Słowian (2008)

fragmenty pracy doktorskiej Sergio Mazzanti’ego „Gli studi sulla religione degli antichi slavi”, obronionej w 2008 r. w Rzymie (tłumaczenie i publikacja za zgodą autora)

Jozef Dobrovský, ojciec filologii słowiańskiej, napisał w 1808 r .: „Nic nie wymaga bardziej krytycznej rewizji i naprawy w obrębie wiedzy o starożytnościach słowiańskich, jak mitologia” [1808: 264]. Po ponad stu latach Vatroslav Jagić, jeden z najważniejszych slawistów w XIX i początku XX wieku uważa, że ma wszelkie powody, by powtórzyć słowa swojego poprzednika [1920: 492]. Jeśli Dobrovský w sposób niejawny skrytykował różne słowiańskie panteony, stworzone przez fantazję średniowiecznych kronikarzy i współczesnych mu autorów tzw. słowników mitologicznych, Jagić zamiast tego za cel obrał sobie poglądy mitologów z końca XIX wieku, którzy zbudowali duże systemy zgodnie z teoriami a priori i bez odpowiedniej analizy źródeł. Czytaj dalej Sergio Mazzanti, Studia nad religią dawnych Słowian (2008)

A. Gieysztor, Rytuał Świętowita na tle porównawczym*

*fragmenty artykułu „Ofiara i kult w tradycji słowiańskiej” (1984)

Znajomość słowiańskiej tradycji religijnej w starożytności i w średniowieczu pozostaje pełna luk. Wynika to z charakteru źródeł pisanych i archeologicznych, z których czerpiemy. Krytyka i hiperkrytyka, prowadzone przez badaczy w XIX i XX wieku, bezlitośnie to ujawniły. W ten sposób jednak z dawnej rzeczywistości życia mógł wyłonić się tylko fragmentaryczny obraz, oparty głównie na metodzie filologicznej. Mimo wszystkich trudności nowy obraz tradycji religijnej Słowian wydaje się możliwy dzięki nowej mitologii porównawczej oraz nowym metodom semiotycznym i strukturalistycznym wywodzącym się z etnologii i językoznawstwa. Czytaj dalej A. Gieysztor, Rytuał Świętowita na tle porównawczym*

Charakter słowiańskiego pogaństwa

Największym problemem badania słowiańskiego pogaństwa jest szczątkowe zachowanie pamięci o licznych bóstwach rodowych, plemiennych, ponadplemiennych czy wczesnopaństwowych. Ponadto w zasadzie niewiele bóstw miało rozległy zasięg kultu, a sam kult miewał niekiedy wyraźne cechy polityczne. Tak na przykład u Słowian zachodnich trwanie przy pogaństwie jednoczyło wielkie zjednoczenia plemienne  Wieletów i Serbów, którym zagrażało stale niebezpieczeństwo ze strony Franków, a które w obliczu zagrożenia łączyły swe siły w celu skuteczniejszej obrony. Jednocześnie zaś prowadziły między sobą utarczki wojenne. Czytaj dalej Charakter słowiańskiego pogaństwa

Saxo Grammaticus o wyroczni Świętowita na Rugii

Podczas gdy to się działo, odpadli Rugianie; czując się bezpieczni, gdy król zajęty był tak daleko, nabrali oni odwagi. Gdy zima miała się ku końcowi, dowiedzieli się oni, że postanowił on udać się na wyprawę wojenną przeciw nim, i wysłali do niego pewnego nadzwyczaj sprytnego i elokwentnego człowieka, by wyszukanymi pochlebstwami skłonił go do porzucenia swych planów. Gdy nie mógł on jednak nic wskórać, nie chciał on wrócić do domu zanim Duńczycy by nie wyruszyli, by nie wzbudzić podejrzeń u swoich rodaków odradzaniem im prowadzenia wojny, lub doprowadzając ich do nieszczęścia, doradzając im ją. Prosił on przeto Absalona, by mógł pozostać w jego świcie dopóki jego rodacy nie zwrócą się do niego o radę, bowiem głupim ludziom bardziej podobają się te rady, których sami szukają, niż te, które im się proponuje. Król zaatakował teraz Rugię w różnych miejscach i zdobył wszędzie łupy, lecz nigdzie nie znalazł okazji do walki, a pragnąc utoczyć wrogiej krwi przystąpił do oblężenia Arkony. Czytaj dalej Saxo Grammaticus o wyroczni Świętowita na Rugii

„Religie dawnych Słowian” D.A. Sikorskiego, czyli… errata do Gieysztora

Niedawno ukazała się książka D.A. Sikorskiego pt. „Religie dawnych Słowian. Przewodnik dla zdezorientowanych” (Poznań 2018). Przez wydawcę (Wydawnictwo Poznańskie) jest promowana jako „cała prawda o słowiańskiej religii”. O tym, jak widzi religię Słowian, jak ocenia stan badań i co sądzi o innych badaczach Słowiańszczyzny, zapytałem autora, prof. UAM dra hab. Dariusza Sikorskiego. Czytaj dalej „Religie dawnych Słowian” D.A. Sikorskiego, czyli… errata do Gieysztora

Prawdziwa historia czarownicy

Śmigająca na miotle na sabaty i warząca magiczne mikstury w kotle, z nieodłącznym czarnym kotem u boku – kto z nas nie kojarzy tego obrazu? Czy jednak na pewno znamy historyczne tło legend o czarownicach, czy wiemy o tej postaci już naprawdę wszystko? Czytaj dalej Prawdziwa historia czarownicy

Vatroslav Jagić o „Mitologji słowiańskiej” A. Brücknera

Vatroslav Jagić (1838 – 1923) był chorwackim językoznawcą, slawistą, współtwórcą slawistyki historycznej i językoznawczej. Urodził się w Warażdinie w Chorwacji, ukończył gimnazjum w Zagrzebiu, a potem studiował w Wiedniu u Franza Mikloszicza. Przez wiele lat był kierownikiem katedry slawistyki na uniwersytecie w Berlinie. Jednym z jego najzdolniejszych uczniów był Aleksander Brückner, autor recenzowanej „Mitologji Słowian” (1918), która została opublikowana w czasopiśmie Archiv für Slavische Philologie nr 37 z 1920 r. Czytaj dalej Vatroslav Jagić o „Mitologji słowiańskiej” A. Brücknera