Archiwa kategorii: artykuł hasłowy

Zmora

mara, mora, kikimora, dusiołek, gnieciuch, gnietka i in. Istota półdemoniczna, personifikacja ciężkiego snu; powstaje z ludzi, kiedy śpią, lub po ich śmierci. Formy objawiania się demona duszącego mogły być różne. Mogła przybierać postać człowieka, zwierzęcia albo przedmiotu. Często była to postać kobiety, 3-letniej dziewczynki czy osoby drobnej jak małe dziecko ze starą twarzą i długimi włosami. Rzadko był to malutki człowiek lub mały chłopiec w czerwonej czapce. Postać zwierzęca demona duszącego do najczęściej kot lub (czarna) żaba, czy też mysz. Czytaj dalej Zmora

Płanetnik

pol. planetnik, ukr. planitnyk, inaczej chmurnik, obłocznik. Demon atmosferyczny, według wierzeń ludowych w folklorze słowiańskim zamieszkujšcy chmury, sprowadzający na ziemię ulewny deszcz i grad. Płanetnicy sterują ciężkimi chmurami lub dzwigajš je na barkach, zamrażają wodę i ładują ją na obłoki, tną lód w stawach, by z niego zrobić grad, czerpią wodę z rzek, strzelają z góry piorunami itd. Najczęściej wyobrażani są jako młodzi, silni, wysocy ludzie, wciągani na krótko przed burzą w chmury, nad którymi obejmują prowadzenie, albo stają się nimi dusze samobójców czy zmarłych nagłą śmiercią. Oprócz męskich płanetników, znano też i płanetnice. Czytaj dalej Płanetnik

Światowid ze Zbrucza

Światowit, Światowid ze Zbrucza; neologizm, umowna nazwa wymyślona przez Wawrzyńca Surowieckiego, a przyjęta przez L. M. Potockiego dla posągu kultowego z ok. IX-X w., wydobytego w sierpniu 1848 r. z rz. Zbrucz (Ukraina). Czterostronny posąg, wykonany z kamienia, ma 2,57 m. wysokości, i był pokryty barwną polichromią; stał najprawdopodobniej na wzgórzu Bohut, na otwartej przestrzeni lub pod drzewem. Nazwa Ś. powstała wskutek niezrozumienia nazwy łac. Svantovit, czes. Svatyvit, Svatovit i in., tak jakby imię oznaczało ‚Widzący Świat’. Na temat przynależności rzeźby do któregoś etnosu, znaczenia płaskorzeźb i czasu powstania istnieje b. wiele hipotez. Ś. stał się symbolem jedności ziem polskich, historii Słowian i ich religii itp., a współcześnie uchodzi za symbol religii pogańskich Słowian i ruchów neopogańskich. Czytaj dalej Światowid ze Zbrucza

Wodny

ros. водяникъ, водовикъ, дедушка водяной, błrus. водзяникъ, водзяный, czes. vodník, vodní duch, vodní mużík, vodní muż, słow. vodný muż, sło. vodni moż, łuż. wódny muż, wódný knjeż, pol. wodnik, wodny duch, ros. болотяникъ, błrus. болотникъ, pol. bołotianyk, pol. (kaszub.) morzkulc – od przebywania w morzu; podlodńik – od przebywania pod warstwą lodu; od topienia: ros. топельникъ, ukr. потпйльник, pol. topielec, topiec, tąpielec, toplec, topich, topień, topnik, topik, topczyk, stopczyk, topek, topielnik, topieluch, utoplec, łutoplec, utoplołk, utopel, utoplaszek, utopluszek, patopielnik, potopalnyk, potopłenyk, czes. topélec, pol. wirnik, wirus – od wciągania w wiry wodne, pływnik, płynnik – od płynięcia; Czytaj dalej Wodny

Wiły

st. rus. вилы, st. czes. *Wilije, st. bułg. вила, самовила, słow. vila, víla, n.gr. σαμοτίθα, niem. Wille, od ie. *vei- ‚wiać’, psł. *viti ‚wiać, kręcić się’, *viliti ‚kręcić się, szaleć, wirować’. Słowiańskie żeńskie demony przyrody. Zwykle w postaci pięknych, młodych i uskrzydlonych kobiet, rzadziej przedstawiane były w zoomorficznej lub polimorficznej postaci, np. z końskimi (oślimi, koźlimi) nogami, lub w postaci wilków itp. Wyróżniano m.in. W. morskie, planinskie, górskie, leśne, wodne i in., nazywano je również bosorky, biele panny, vodné panny, vĕstice. Czytaj dalej Wiły

Rusałka

błrus. русалки, ukr. русалка дiва, pol. (dial.) rusàŭka, rusafka, rusawka, rusŕłka, rusele, pol. (śl.) rusałki polne, rusałki żytnie; od łac. rosalia ‚święto róż. Nazywane też ukr. łoskotucha, łoskotka, pol. łaskotucha, błrus. kazytka; męskie odpowiedniki: ros. rusały, pol. rusałek. Żeńskie demony przyrody, wyobrażane jako młode kobiety o zielonym warkoczu, albo przeciwnie – jako brzydkie staruchy. Nosiły wianki z kwiatów, najchętniej śpiewały i tańczyły lub zwodziły ludzi zagubionych w lesie. Zamieszkiwały najczęściej wody i nadbrzeżne zarośla, lasy, pola, żyto lub konopie. Czyhały na młodych mężczyzn i kobiety, by pozbawić ich życia. Czytaj dalej Rusałka

Rodzanica

st.rus. рожаница, serb. rojenice, serb.-chorw. rodjenica, rojenica, od *rożdenice ‚rodzące’, ‚rodzicielki, matki’. 3 żeńskie demony losu. Przybywają na narodziny oraz postrzyżyny, gdzie składano im ofiary z kaszy, chleba, sera i miodu, i ofiarowywano włosy. Odwiedzają wtedy domy i stają nad kołyską, gdzie znajduje się noworodek, określając jego los. Zwykle towarzyszył im Rod. R. były nazywane też: czes. sudicka, łuż. sudźička, sudźička, serb.-chorw. sudjenica, судница, суjеница, sіo. sujenica, sojenica, bułg. наръчница, ros. наречница, czes. vodicka, łuż. wosudnica, bułg. урисница, орисница, уресница, i in. R. mieszkają na końcu świata, w pałacu Słońca lub w jaskini. Czytaj dalej Rodzanica

Południca

st. czes. poludnice, st.pol. poludnica, czes. polednice, pol. południca, połednica, słow. połednica, pol. polńica, przypołudnica, połednia, połednia, połednica, południówka, przepolnica, przepołnica, przypolnica, przypołudnica, przyponza, łuż. připołdnica, přezpołdnica, głuż. připołnica, dłuż. Přezpołnica, pol. oprzypołudnie, południe, pol. diablica południowa, diablica przypołudniowa, pol. (śl.) obila matka, łuż. serpownica, serpowina, serpjelbaba, serpja baba, serpowa baba, serpašyja, pol. chabernica, klekánica, czarna pani, czarna baba, czarno baba; Czytaj dalej Południca

Domowy

psł. *domovikъ, ros. домовой, домóвик, дедущка домовой, ukr. домовiк, домовий, домовник, błr. дамавiк, дамавы, pol. domowik, damawik, domowy, damawy, dumowoj, domowy duch, domowy diabeł, błr. хатникъ, ros. дворовой, дворный, błrus. господар, czes. hospodáříček, słow. hospodářík, pol. gospodarek, gospodarczyk, gospodarzyk, gospodarzyczek, słow. gazda, słow. pán domu, serb. bułg. stopan ‚gospodarz’, ros. дедъ заплечный, заплеченникъ, подпечка, błrus. подпечникъ, запечник, błrus. дымовый, pol. iskrzycki, piecuch, pop’elnik, pop’elati, pol. pokuć, stodolny, podziomek, ros. банникъ (банный), гуменникъ, подовинникъ, клецник, ros., błrus. хлевникъ, ros. жировикъ, błrus. лазьникъ, ros. конюшникъ, pol. pasiecznik, ukr. пасиник, ukr. скарбник, pol. skarbnik, błr. dobrochot, pol. plon, plonek, plunek, błrus. баганъ, ukr. хованець, вихованок, pol. chowaniec, czes. chovanec, psł. *ubożije, ubożę, st.pol. uboźe, z łac. ubogye, vbesshe (XV w.), ros. убожье itd. Duch opiekuńczy domu. Czytaj dalej Domowy

Boginka

psł. *bogynja, pol. bogina, boginia, boginka, bogenka, bogienka, bogina, bogunka, bohynia, bohynka, bogna, gonka, ros. богиня, ukr. богиня, bohynja, buhynia. Demony żeńskie, przebywające w rzekach, jeziorach, jaskiniach, lasach, ‚brzydźkie połuby’, opisywane jako młode dziewczyny z rozpuszczonymi włosami albo wysokie, z wielkimi jak talerze oczyma, zębami jak kły świńskie, i o długich rękach. Zwykle podmieniały ludziom niemowlęta, czasami biły się o nie z położnicami, szkodziły też ludziom. Od zmierzchu do świtu prały kijankami bieliznę. Czytaj dalej Boginka